वज्रयान बौद्ध धर्ममा क्रोध-विघ्नान्तक देवता
वज्रयान बौद्ध धर्ममा, विशेषगरी अनुत्तरयोग तन्त्रमा, गहिरो ध्यान र साधनाका विधिहरू अभ्यास गरिन्छन्। यस परम्परामा बाहिरी रूपमा डरलाग्दा र क्रोधित देखिने देवताहरूको पूजा गरिन्छ। यी देवताहरूलाई ‘क्रोध-विघ्नान्तक देवता’ भनिन्छ। यद्यपि, यिनीहरू शान्ति र अहिंसाको उपदेश दिने बुद्धको सिद्धान्तविपरीत लाग्न सक्छन्। तर, वास्तवमा यी उग्र रूपहरू सत्वप्राणीहरूको अज्ञानता (अविद्या) र अहंकार नष्ट गर्न प्रकट भएका महाकरुणाका स्वरूप हुन्।
क्रोध-विघ्नान्तक देवता: अविद्याका परम विनाशक
जन्म-मरणको चक्रमा फसेका प्राणीहरूलाई अविद्या र क्लेशबाट मुक्त गराउन शान्त उपायले मात्र सधैं सम्भव हुँदैन। त्यसैले, बोधिसत्वहरूले प्राणीहरूको हितका लागि आफ्नो अपार करुणालाई उग्र रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। यी देवताहरूलाई ‘क्रोध-विघ्नान्तक’ भनिन्छ। यसको अर्थ बोधिमार्गमा आउने सबै विघ्न-बाधाहरूलाई क्रोधद्वारा विनाश गर्ने शक्ति हो।
यमान्तक, महाकाल, र हेरुका जस्ता इष्टदेवताहरूले मनभित्रका पञ्चक्लेश (राग, द्वेष, मोह, अभिमान, ईर्ष्या) लाई पञ्चज्ञानमा रूपान्तरण गर्छन्। यमान्तक आर्य मञ्जुश्रीको उग्र रूप हो। यसले मृत्यु र अज्ञानतामाथि विजय प्राप्त गरेको प्रतीक हो। त्यसैगरी, महाकाल आर्य अवलोकितेश्वरको क्रोधित रूप मानिन्छ। उनीहरूको भयानक आवरण, जस्तै: मुण्डमाला, कपाल, र कर्तिकाले सांसारिक मोह र भौतिक शरीरप्रतिको आशक्तिलाई छेदन गर्ने शून्यताको दर्शनलाई इङ्गित गर्दछ।
अद्वय ज्ञान र शून्यताको गहिरो दर्शन
वज्रयान दर्शनको मूल आधार ‘अद्वय ज्ञान’ हो। सामान्य मनले संसार र निर्वाण, शान्ति र क्रोधबीच भेदभाव गर्दछ। तर, परमार्थ सत्यमा यी सबै भिन्नताहरू शून्य छन् (शून्यता स्वभाव)। शान्त अमिताभ बुद्ध र उग्र महाकालको परमार्थ स्वभाव एउटै हो।
तन्त्रयान मार्गमा क्लेश र नकारात्मक भावनाहरूलाई दबाउने होइन। बरु तिनै क्लेशहरूलाई रूपान्तरण गरेर बोधिज्ञान प्राप्त गर्ने विधि सिकाइन्छ। क्रोधित देवताको साधना गर्दा साधकले आफ्नो आन्तरिक द्वेष र क्रोधलाई त्यही देवताको ज्ञान-ज्वालामा भष्म गर्दछ। यसले गर्दा प्रज्ञा (पूर्ण ज्ञान) मा परिणत हुन्छ।
अनुत्तरयोग तन्त्रका हतियार र प्रतीकात्मक अर्थ
क्रोधित देवताहरूले धारण गर्ने हतियारहरू हिंसाका साधन होइनन्। ती त प्रज्ञा र उपायका प्रतीकात्मक अस्त्र हुन्।
१. कर्तिका (छुरा):
यसले प्राणीहरूको अविद्या, अहंकार र सबै सांसारिक बन्धनहरूलाई छिनाल्ने प्रज्ञाको प्रतिनिधित्व गर्दछ।
२. कपाल (खप्परको कचौरा):
यसले अनित्यता र मृत्युको सत्यलाई स्वीकार गर्दै महासुखको अमृत पिउने कुरालाई दर्साउँछ।
३. वज्र:
यो कहिल्यै नाश नहुने, अभेद्य, र पूर्ण ज्ञानको प्रतीक हो।
४. खट्वाङ्ग:
यो तान्त्रिक दण्ड हो। यसले जन्म, जीवन, र मृत्युको चक्रमाथिको पूर्ण विजयलाई सङ्केत गर्दछ।
पञ्चक्लेश र पञ्चज्ञानको तान्त्रिक रूपान्तरण
बौद्ध तन्त्रयानको सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेको यसले मानिसका दुर्बलताहरूलाई नै बोधि प्राप्तिको साधन बनाउनु हो। पञ्चक्लेशहरू दुःखको कारण मानिन्छन्। तर अनुत्तरयोग तन्त्रमा यी क्लेशहरूलाई पञ्चतथागतको पञ्चज्ञानमा रूपान्तरण गरिन्छ।
क्रोधित देवताहरूको स्वरूपमा देखिने पञ्च-मुण्डमालाले यिनै पञ्चक्लेशहरू भष्म भई पञ्चज्ञानमा रूपान्तरण भएको सङ्केत गर्दछ। जब साधकले ध्यानमा आफूलाई क्रोधित देवताको रूपमा परिकल्पना गर्दछ, तब उसको भित्री अविद्या आफैं नष्ट हुन्छ। फलतः महासुखको प्राप्ति हुन्छ।
धर्मपाल, विद्याराज र अष्ट-धर्मपाल
वज्रयान मण्डलमा क्रोधित देवताहरूलाई विभिन्न श्रेणीमा विभाजन गरिएको पाइन्छ। मुख्यतया हेरुका, विद्याराज, र धर्मपाल हुन्। धर्मपालहरूले बाहिरी र आन्तरिक शत्रुहरू (अविद्या) बाट बुद्ध शासनको रक्षा गर्दछन्। अष्ट-धर्मपाल अत्यन्त प्रसिद्ध छन्। जसमा यम, महाकाल, यमान्तक, कुवेर, हयग्रीव, पाल्देन ल्हामो, श्वेत ब्रह्मा, र बेग्त्से पर्दछन्।
गुरु पद्यसम्भव र धर्मपालहरूको पृष्ठभूमि
आठौं शताब्दीमा महागुरु पद्यसम्भवले तिब्बतमा वज्रयान धर्मको प्रचार गर्दा ठूलो बाधा आएको थियो। तर गुरु पद्यसम्भवले ती शक्तिहरूलाई विनाश गर्नुभएन। बरु आफ्नो तान्त्रिक सिद्धिको प्रयोग गरी उनीहरूको क्रोधलाई करुणामा परिणत गरिदिनुभयो। उहाँले ती भयानक शक्तिहरूलाई बुद्ध शासनको रक्षा गर्ने ‘धर्मपाल’ को रूपमा शपथ खुवाउनुभयो।
राहुला, एकजटी, र दोर्जे लेग्पा जस्ता उग्र देवताहरू यसैगरी धर्मपालका रूपमा स्थापित भएका हुन्। यसले कुनै पनि नकारात्मक ऊर्जालाई सही विधि र प्रज्ञाद्वारा सकारात्मक ऊर्जामा परिणत गर्न सकिन्छ भन्ने पुष्टि गर्दछ।
नेवा: बौद्ध मण्डल र क्रोध-विघ्नान्तक देवता
नेपाल मण्डलको स्वदेशी वज्रयान परम्परामा पनि क्रोध-विघ्नान्तक देवताहरूको महत्वपूर्ण स्थान छ। यहाँका वज्राचार्य र शाक्य कुलपुत्रहरूले चक्रसंवर र वज्रवाराही जस्ता सर्वोच्च इष्टदेवताहरूको पूजा आगम (गुह्य कक्ष) भित्र गर्दछन्। चक्रसंवर र वज्रवाराहीको मण्डलले करुणा र शून्यताको अद्वय मिलनलाई प्रतिविम्बित गर्दछ।
उपत्यकाका नगरहरूलाई तान्त्रिक मण्डलको रूपमा परिकल्पना गरिएको छ। यसको चारै दिशामा अष्टमातृका (ब्रह्माणी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इन्द्राणी, चामुण्डा, र महालक्ष्मी) ले नगरको रक्षा गर्दछन्। यी मातृका देवताहरूलाई अष्ट-महाश्मशानसँग पनि जोडेर हेरिन्छ। बौद्ध तन्त्रमा श्मशानमा ध्यान गर्नाले अहंकार र भौतिक शरीरप्रतिको आशक्ति नष्ट हुन्छ। यसले अनित्यताको ज्ञान प्राप्त हुन्छ।
चर्या नृत्य र देवता-योग
यी क्रोधित शक्तिहरूलाई प्रसन्न पार्न र भित्री ऊर्जा जागृत गर्न नेवा: बौद्ध परम्परामा ‘चर्या नृत्य’ (चचा प्याखं) अभ्यास गरिन्छ। चर्या नृत्य एक प्रकारको गतिशील समाधि हो। यस नृत्य गर्दा साधकले पञ्च-बुद्धको मुकुट धारण गर्दै आफूलाई पूर्ण रूपमा देवताकै स्वरूपमा रूपान्तरण (देवता-योग) गर्दछ। यसबाट महासुख तथा शून्यताको साक्षात् अनुभव हुन्छ। बाहिरी रूपमा गरिने अष्टमातृका नृत्यले पनि नगरमा शान्ति, रोग-व्याधीको अन्त्य, र धर्मको रक्षा गर्ने जनविश्वास रहेको छ।
निष्कर्ष: बोधिचित्त र करुणाको परम अभिव्यक्ति
अन्त्यमा, वज्रयानको बोधिमार्गमा क्रोधित देवताहरू कुनै बाह्य त्रासका प्रतीक होइनन्। यी देवताहरू त साधकको आफ्नै भित्री अज्ञानतालाई काट्ने प्रज्ञाका हतियार हुन्। जसरी मायालु आमाले सन्तानलाई बचाउन कडा रूप धारण गर्छिन्, त्यसैगरी बोधिसत्वहरूले प्राणीहरूलाई दुःखबाट मुक्त गराउन उग्र रूप धारण गर्दछन्। मुण्डमाला, प्रज्वलित ज्ञानको आगो, र भयानक अनुहारले केवल एउटै सन्देश दिन्छ: अहंकार त्याग, अविद्या भष्म गर, र बोधिचित्त उत्पन्न गरी निर्वाणको शान्ति प्राप्त गर।
यसरी क्रोध र महाकरुणाको यो अद्वय मिलन नै वज्रयान दर्शनको गहिरो र अद्वितीय रहस्य हो। बोधि प्राप्तिको यस मार्गमा क्रोध-विघ्नान्तक देवताहरू सधैं अज्ञानताको अन्धकारलाई चिर्ने ज्योतिको रूपमा रहन्छन्।
